Ψυχολογικά προβλήματα. Η αθέατη όψη των προβλημάτων των μεταναστών. Η όψη που βρίσκεται στη σκιά της δημοσιότητας και για την οποία η Γιατροί Χωρίς Σύνορα Ελλάδας έχουν λόγο και στοιχεία να παρουσιάσουν. Ποιός άραγε αναλογίστηκε πως μετανάστες και πρόσφυγες βιώνουν σε τέτοια ένταση τις δυσκολίες προσαρμογής τους στην ελληνική πραγματικότητα που τους φέρνει στα όρια της ψυχασθένειας. Ίσως, κανείς...

Σκοπός των Γιατρών Χωρίς Σύνορα είναι εκτός από την άμεση αντιμετώπιση των οξέων ψυχικών διαταραχών, ένα μακροπρόθεσμο πρόγραμμα υποστήριξης, είτε μέσω του προγράμματος της Διπλανής Πόρτας, είτε μέσω άλλων φορέων παροχής ψυχικής υγείας. 

Από το Μάιο του 1997 ως και το Μάιο του 1999, είχαμε 240 αιτήματα για ψυχολογική και ψυχιατρική υποστήριξη σε ένα σύνολο 6.297 περιστατικών δηλαδή, ποσοστό 3,8%. Ο μεγαλύτερος αριθμός των αιτημάτων προέρχεται από τη Γεωργία με ποσοστό (37%), Ρωσία (35%), Αλβανία (26%), από άλλες χώρες (2%). 

Οι κυριότερες διαγνώσεις που ετέθησαν (DSM-IV) ήταν: σωματόμορφες διαταραχές 45%, διαταραχές της διάθεσης 14%, αγχώδεις διαταραχές 29%, σχιζοφρένεια 7%, αλκοολισμός 2%, ενώ το 3% προσήλθε για οικογενειακά προβλήματα. 

Το μικρό ποσοστό των σχιζοφρενών οφείλεται στις δύσκολες συνθήκες μετανάστευσης. Επίσης, μόνο το 8% των ασθενών μας είχε ιστορικό ψυχικής διαταραχής πριν από την άφιξή του στην Ελλάδα, ενώ ένα 7% έπασχε από σχιζοφρένεια πριν τον ερχομό στην Ελλάδα, δηλ. μόνο το 1% παρουσίαζε από πριν κάποια ψυχική διαταραχή εκτός της σχιζοφρένειας. 

Πραγματικότητα αποκλεισμού 

Με βάση αυτά τα στοιχεία θα μπορούσε να λεχθεί ότι οι δυσμενείς συνθήκες προσαρμογής λειτουργούν ως αιτιολογικοί παράγοντες εκδήλωσης ψυχοπαθολογίας, αλλά και ως πυροδοτικοί μηχανισμοί μιας προϋπάρχουσας ψυχικής διαταραχής αν και το ποσοστό όπως αναφέρθηκε είναι πολύ μικρό. Η πολιτισμική αλλαγή που υφίστανται μετανάστες, πρόσφυγες και άλλες κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες κάτω από την επίδραση μιας διαφορετικής κουλτούρας στην επικοινωνία, στην εργασία, στον τρόπο ζωής, στη γλώσσα, η εκάστοτε βίαιη προσαρμογή τους στις συνθήκες του τόπου και της διαμονής τους, η ματαίωση των προσδοκιών τους, οι προσωπικοί τους φόβοι, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός που υπάρχει, τους οδηγούν σε απόσυρση, ψυχοκοινωνική μειονεξία και διαταραχή της ψυχικής ισορροπίας τους. 

Χωρίς το δικαίωμα της επιλογής για εργασία, αλλά ούτε για την ίδια τους την κατοικία, με έντονο το πρόβλημα της επιβίωσης, ο καθένας προερχόμενος από άλλη χώρα και κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες, πολύ συχνά κυνηγημένοι και βίαια ξεριζωμένοι από τις πατρογονικές τους εστίες, δεν έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, νιώθουν ότι δεν έχουν το δικαίωμα να εκφράσουν τη θλίψη τους για τις απώλειες που έχουν υποστεί, πολλές φορές νιώθουν ντροπή για το ότι δεν μπόρεσαν να μείνουν στη χώρα τους. Κι όταν το "όνειρό" τους κάποια στιγμή εκπληρωθεί και φθάσουν στη χώρα που θα τους φιλοξενήσει, τότε τα όνειρα ματαιώνονται, και πρέπει να δεχθούν μια καινούργια πραγματικότητα, μια πραγματικότητα αποκλεισμού. 

Αποκλεισμό από τα κοινά, αποκλεισμό από τις καλές θέσεις εργασίας, από τις δημόσιες υπηρεσίες, από αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης, από την περίθαλψη, και την εκπαίδευση για τα παιδιά τους, αποκλεισμό από κεκτημένα δικαιώματα. Oι αιφνίδιες αλλαγές στη ζωή τους με τον ερχομό στην Ελλάδα παύουν να υφίστανται αλλά, οι νέες συνθήκες ζωής χαρακτηρίζονται συνήθως, από στασιμότητα. Πολλές φορές, οι συνθήκες διαβίωσης είναι χειρότερες από ότι στην πατρίδα τους. Οι κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες γνωρίζουν ότι στα Πολυϊατρεία των Γ.Χ.Σ μπορούν να βρουν ανθρώπινη συμπαράσταση και επιστημονική βοήθεια μέσα σε ένα κλίμα εχεμύθειας και εμπιστοσύνης. 

Το 70% των περιστατικών παραπέμφθηκαν σε δομές ψυχικής υγείας του ΕΣΥ και σε ιδιώτες ψυχίατρους και ψυχολόγους. 

Περιστατικά ψυχικής υγείας 

Το 30% που δε δέχτηκε την παραπομπή του σε δομή ψυχικής υγείας του ΕΣΥ ή αλλού, αντιμετωπίστηκε εντός του Πολυϊατρείου. Οι λόγοι για τους οποίους οι ασθενείς δε δέχονται να παραπεμφθούν στο ΕΣΥ. Συνήθως, οφείλονται στη μη νομιμότητα παραμονής τους στη χώρα και ο φόβος σύλληψης και απέλασης. Οι λόγοι που οδηγούν αυτούς τους ασθενείς σε εμάς, και όχι κατευθείαν σε κάποια δομή ψυχικής υγείας, σχετίζονται με τη δυσκολία στην επικοινωνία (γλωσσικό πρόβλημα), ή με την ελλιπή ενημέρωση για το πώς λειτουργεί το ΕΣΥ. 

Το Πολυϊατρείο έχει δώσει το μεγαλύτερο βάρος στο ρόλο της διασυνδετικής με το ΕΣΥ, αλλά και με άλλους ιδιώτες Ψυχιάτρους και Ψυχολόγους που συνεργάζονται μαζί μας. 

Το ψυχοθεραπευτικό έργο είναι πολύ δύσκολο, ιδιαίτερα ως προς την επιλογή ψυχοθεραπευτικής τεχνικής, άσχετα απ΄ την εκπαίδευση του θεραπευτή, και αυτό οφείλεται στην ιδιαιτερότητα των περιστατικών. Κατ'αρχάς υπάρχει το γλωσσικό πρόβλημα, αφού πολλές φορές οι συνεντεύξεις γίνονται με διερμηνέα ενώ στην απευθείας επικοινωνία, η κακή γνώση της Ελληνικής καθιστά δύσκολη τη συνεννόηση. Η προσωρινότητα της εγκατάστασης στην πόλη για πολλούς από αυτούς, οι μετακινήσεις, τα μη σταθερά εργασιακά ωράρια, η μη τήρηση των ραντεβού, η δωρεάν παροχή ψυχοθεραπείας, καθώς και η διαφορετική αντίληψη της ψυχικής υγείας ως απότοκος της πολιτισμικής διαφοράς, καθιστούν το έργο ακόμη πιο δύσκολο. Επίσης, οι περισσότερες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές και ψυχομετρικές δοκιμασίες είναι προσαρμοσμένες σε δυτικούς αστικούς πληθυσμούς, και τίθεται θέμα αξιοπιστίας ως προς τις εφαρμογές τους σε πληθυσμούς με διαφορετική κουλτούρα. Ο θεραπευτής δε, θα πρέπει να γνωρίζει την ιστορία των λαών με τους οποίους έρχεται σε επαφή, τα ήθη και έθιμά τους, τους κώδικες επικοινωνίας και την γλώσσα του σώματος τους. Ωφέλιμο είναι να γνωρίζει την πρόσφατη πολιτική κατάσταση που επικρατεί στις χώρες τους και υπό ποίες συνθήκες οδηγήθηκαν στην χώρα μας. Αν ο θεραπευτής κατανοήσει τις διαπολιτισμικές διαφορές, τα δικά του στερεότυπα ως προς την κουλτούρα του ασθενούς και τη δυτική επίδραση σ'αυτόν, τότε μπορεί να παρέμβει αποτελεσματικά.